 |
UPA nie mordowała tylko Polaków. Jej ofiarami padali również rdzenni mieszkańcy tych terenów niepokorni, neutralni, ci, którzy się sprzeciwili. Wsie stanowiły nie tylko zaplecze aprowizacyjne i dostarczały świeżych rekrutów. Miały jeszcze jedną tajemnicę, o której dziś tak niechętnie się mówi. Po zakończeniu II wojny światowej Bieszczady i sąsiedni Beskid Niski stały się sceną dramatycznych wydarzeń wysiedleń ludności ukraińskiej. Jednak aby zrozumieć tamtą historię, nie można patrzeć na nią wyłącznie przez pryzmat wysiedlonych. Wielu zapomina, że te wsie nie były zwykłymi skupiskami ludności cywilnej. W rzeczywistości stanowiły gęstą sieć wsparcia dla Ukraińskiej Powstańczej Armii – UPA. To nie była marginalna obecność. Często cała społeczność była w jakiś sposób zaangażowana: ktoś przekazywał informacje, ktoś przenosił meldunki, inni przechowywali broń, amunicję żywność. Aktywne działały komórki SKW. (Samooboronni Kuszczowi Widdiły) Kluczowym elementem tej ukrytej wojny były bunkry starannie zbudowane, głęboko zakopane pod domami lub w ich bezpośrednim sąsiedztwie. Nie były to przypadkowe jamy wykopane naprędce. To były konstrukcje z prawdziwego zdarzenia umocnione belkami, z zapasami, wentylacją, czasem nawet z bieżącą wodą i toaletą. W środku znajdowały się magazyny broni i amunicji, a także pomieszczenia ludzi prowadzących zbrodniczą działalność. Do bunkrów prowadziły wąskie, zamaskowane wejścia często pod piecem kuchennym, pod stodołą, w oborze, a nawet w studni. Nierzadko z jednego domu wychodziły podziemne korytarze prowadzące do innych części wsi albo wprost do lasu. To była prawdziwa sieć. System ukryty pod ziemią. Często bywało tak, że wojsko otaczało wieś, wchodziło do niej z pełną ostrożnością a tymczasem najważniejsze osoby: dowódcy, kurierzy, strzelcy już dawno przemykały pod ziemią, przechodząc do lasu. Wielokrotnie zdarzało się, że po ciężkim boju, po wysiedleniach, po spaleniu domostw, spod zgliszcz wyciągano ukrytych żołnierzy UPA, rannego oficera lub cały skład broni. To właśnie bunkry dawały UPA przewagę. Nie tylko militarną, ale też psychologiczną. Wojsko nie wiedziało, kto jest cywilem, a kto bojownikiem . Nie wiedziało, który dom skrywa śmierć, a który matkę z dziećmi. Nie mogło ufać żadnemu adresowi dlatego jedyną taktyką było całkowite wysiedlenie wsi. Z perspektywy współczesnej może się to wydawać barbarzyńskie spalić wieś, zniszczyć domy, wygnać mieszkańców. Ale z perspektywy żołnierza, który poprzedniego dnia stracił kolegę, a później odnajduje krwawe strzępy czegoś, co kiedyś było jego przyjacielem ta decyzja była częścią wojny. Oczywiście cierpieli też niewinni. Wieś nie była jednolita. Nie każdy ojciec chciał, by jego syn dołączył do UPA. Nie każda gospodyni godziła się, by w jej piwnicy skrywano granaty. Ale równocześnie milczała. Wielu za taką odmowę zostało zamordowanych. Społeczność nawet jeśli nie zawsze aktywnie wspierała UPA to często ją chroniła milczeniem. Strach, lojalność, wiara wszystko to wiązało wieś z podziemiem. Nie wszystkie wsie zostały jednak spalone przez wojsko. Część z nich została zniszczona przez… samą UPA. Robiono to celowo aby zapobiec ewentualnemu zasiedleniu przez Polaków. Czasem ogień miał zniszczyć dowody bunkry sprytnie ulokowane pod chałupami.
Dziś, gdy idziemy przez zarośnięte doliny, gdzie niegdyś stały domy, stodoły, cerkwie często nawet nie zdajemy sobie sprawy, że pod naszymi stopami mogą wciąż znajdować się zawalone tunele, lub fragmenty dawnych bunkrów. Po wielu dekadach budowle te uległy destrukcji. Większość została spalona, zasypana, wysadzona ale w pamięci lokalnych ludzi i dokumentach wojskowych pozostaje ich ślad. Bunkry to nie tylko militarna ciekawostka. One są kluczem do zrozumienia, dlaczego wysiedlenia miały taki charakter. Dlaczego wieś była palona dom po domu. Dlaczego nie można było „zostawić cywilów w spokoju”. To nie była wojna dwóch armii. To była wojna, w której front biegł pod podłogą wiejskiej chałupy. Dlatego dziś, mówiąc o tej historii, potrzebujemy odwagi, by zobaczyć ją w pełni. Nie tylko przez łzy wysiedleńców. Ale także przez podziemne chodniki bunkrów, dym spalonego domu i zgliszcza, które zostawił po sobie nie tylko żołnierz z orzełkiem, ale i ten z tryzubem. Bo to nie polscy żołnierze, nie przesiedleńcze transporty, nie rozkazy operacyjne były początkiem dramatu.
To UPA jej terror, jej czystki etniczne, jej zaplecze w wiejskich chatach i ukrytych bunkrach doprowadziła do tego, że Bieszczady i Beskid Niski opustoszały. To ich działalność sprowadziła na te tereny ogień, śmierć i przymusowe wysiedlenia. W cieniu ruin i bunkrów, w ciszy dawnych wsi, w pamięci świadków trwa historia, której nie wolno zapomnieć. Pamiętajmy, że za każdą decyzją stali ci, którzy wcześniej gnębili sąsiadów, palili domy, mordowali w imię nienawiści i ideologii.Historia nie jest prostą opowieścią o dobru i złu. Jest zbiorem ludzkich losów, których nie można zrozumieć, jeśli pominie się fakty. A jednak mimo całego cierpienia, które przeszło przez te doliny, mimo ognia, który strawił domy , mimo ciszy po wysiedleniach ziemia ta wciąż żyje. Przykryta trawą, porośnięta drzewami, szeptem wiatru niesie echo tamtych wydarzeń…
Plany budowy bunkrów. Domena publiczna.
Komentarze
Prześlij komentarz