 |
Słowo „prawda” pojawia się dziś często. Tymczasem w przypadku wydarzeń, które rozegrały się w Bieszczadach podczas i po II wojnie światowej, prawda nie jest prosta ani jednolita. Składa się z fragmentów: wspomnień, relacji świadków, niepełnych dokumentów a osoby które mogłyby coś powiedzieć w większości już nie żyją. Dziś bardzo trudno jednoznacznie odnieść się do wielu faktów. Historycy przedstawiają różne teorie i nierzadko sprzeczne interpretacje. W zależności od perspektywy pojawiają się odmienne relacje i próby tłumaczenia wydarzeń. Nie zmienia to jednak jednego cierpienia ludzi, którzy w tamtym czasie żyli na tych ziemiach, nie da się podważyć ani zrelatywizować.
Lutowiska przez stulecia były miejscem, w którym codzienne życie toczyło się ponad podziałami narodowymi i religijnymi. Polacy, Rusini i Żydzi żyli obok siebie, pracowali na tej samej ziemi, spotykali się na jarmarkach i uroczystościach. Przełom przyniosła II wojna światowa oraz okres powojenny. Na tych terenach zaczęła działać Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów, której celem było stworzenie jednolitego narodowo państwa. W praktyce oznaczało to eliminację polskiej ludności cywilnej. Mordy, napady i zastraszanie nie były chaosem wojennym ani pojedynczymi aktami przemocy stanowiły element szerszego planu usunięcia Polaków z tych ziem. W Lutowiskach skutki tych działań były szczególnie tragiczne. Polska społeczność została niemal całkowicie zgładzona. Przy życiu pozostała tylko jedna rodzina, której udało się wcześniej opuścić wieś. Pozostali zostali zamordowani. Równocześnie część mieszkańców pochodzenia ukraińskiego zaangażowała się po stronie nacjonalistycznych formacji zbrojnych. Z Lutowisk zgłosiło się ponad stu ochotników do dywizji Waffen-SS „Galizien”. Był to wyraz postępującej radykalizacji i dowód, jak głęboko propaganda oraz wojna zniszczyły wcześniejsze więzi sąsiedzkie.
Po
zakończeniu wojny sytuacja nie uległa uspokojeniu. Region znalazł się w
granicach Związku Radzieckiego, jednak w okolicznych lasach nadal
działały sotnie UPA. Jednym z takich oddziałów dowodził „Bir”.
Utrzymywali się dzięki pomocy mieszkańców. Ludność była zmuszana do
dostarczania żywności i schronienia.Jedni robili to z przkonania inni z
przymusu. Nierzadko odmowa groziła śmiercią.
Codzienność stała się
życiem pomiędzy dwoma zagrożeniami. Nocne wizyty uzbrojonych ludzi z
lasu przeplatały się z obławami, aresztowaniami i deportacjami. Strach
był stałym elementem dnia.
W tym czasie sowieckie służby
bezpieczeństwa rozpoczęły aresztowania wśród mieszkańców Lutowisk.
Zatrzymano dziesięć kobiet podejrzewanych o współpracę z UPA. Represje z
obu stron dotykały całe rodziny i pogłębiały atmosferę strachu. W
1947 roku oddział „Bira” został rozbity. Po wysiedleniach
przeprowadzonych w ramach akcji „Wisła” resztki sotni przekroczyły San i
schroniły się po stronie radzieckiej. Zimą ukrywali się w leśnych
bunkrach. Ósmego lutego zostali otoczeni przez oddziały NKWD. ,,Bir,,
oraz dwudziestu trzech jego ludzi zginęło. Mniej więcej w tym samym okresie doszło do kolejnej obławy. Zatrzymano niewielką grupę: kilku osób prawdopodobnie członków UPA .
Wśród
nich było dwóch Niemców zbiegłych z niewoli. oraz czternastoletnia Anna
Popielak z Lutowisk. Wszystko wskazuje na to, że była to część
oddziału, który rozdzielił się, by zwiększyć szanse na przekroczenie
granicy. Dlaczego 14 letnia dziewczyna znalazła się wśród pojmanych?
Na to pytanie nie sposób odpowiedzieć. Wiadomo jednak, że
wykorzystywanie dzieci jako przewodników było praktyką stosowaną przez
sotnie. Dzieci znały teren i nie wzbudzały podejrzeń. Zatrzymanych
brutalnie maltretowano, a następnie rozstrzelano. Anna Popielak wciąż
dawała oznaki życia, gdy została dobita łopatą przez sowieckiego
oficera. Ciała zakopano w miejscu egzekucji.
Krótko po tym wydarzeniu
do wsi przybyli banderowcy i nakazali pochówek. Zwłoki potajemnie
wydobyto i nocą przewieziono do Lutowisk. Pogrzeb odbył się , w
poświęconej ziemi obok cerkwi, przy biciu dzwonów. Na grobie Anny posadzono jabłoń. Kwitnąc wiosną miała symbolizować niewinność dziewczyny. Działania
ukraińskich nacjonalistów doprowadziły do masowych mordów na Polakach,
zniszczenia dawnych wspólnot i trwałej zmiany charakteru regionu.
Represje sowieckie dopełniły tego procesu. Najwyższą cenę zapłacili
zwykli ludzie pozbawieni realnego wyboru, żyjący między strachem a próbą
ocalenia życia.
Jeszcze
nie tak dawno wielu z tych którzy przeżyli te strasznie lata, miało
wtedy tyle lat, ile dziś mają ci, którzy czytają te słowa. Dla nich nie
była to historia. To były dni które wryły się w pamięć na całe życie.
Oby to co wydarzyło się w czasie wojennej zawieruchy nigdy już nie miało miejsca
Komentarze
Prześlij komentarz