Atak na Wojtkową 1945: Krwawa noc sotni „Burłaki”

 

Jesienią 1945 r. południowo-wschodnie tereny Polski pozostawały obszarem intensywnych działań zbrojnych oddziałów Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA). Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń tego okresu był napad na wieś Wojtkowa, położoną w ówczesnym powiecie leskim, dokonany przez sotnie UPA „Burłaki” i „Łastiwki”. Atak ten był elementem szerszej akcji wymierzonej w polską administrację oraz ludność cywilną zamieszkującą region Bieszczadów. W literaturze pojawiają się rozbieżności dotyczące daty wydarzenia. W większości polskich opracowań wskazuje się na 29 września 1945 r., natomiast w części źródeł ukraińskich podawana jest data 28 września 1945 r.. Według relacji świadków oraz dokumentów powojennych, atak nastąpił w nocy z 28 na 29 września około godziny 1.30. Oddziały UPA, liczące według różnych przekazów od kilkuset do około pięciuset uzbrojonych bojowników, uzbrojonych m.in. w broń maszynową oraz broń przeciwpancerną, zaatakowały miejscowy posterunek Milicji Obywatelskiej oraz budynek Zarządu Gminy.
Posterunek MO w Wojtkowej liczył około dziewiętnastu funkcjonariuszy. Po rozpoczęciu ataku milicjanci zabarykadowali się w budynku i przez pewien czas prowadzili obronę. W trakcie walk polegli m.in. plut. Kazimierz Wilczek, szer. Józef Perłakowski, Zbigniew Pawuk, Antoni Kalinowski, Jan Kalinowski oraz milicjant pomocniczy Stanisław Szeremeta, gajowy urodzony w 1901 r. Według innych przekazów wśród ofiar znaleźli się także Jan Januszczak i Franciszek Kuźmiński. Szczególnie tragiczny los spotkał zastępcę komendanta posterunku Romana Wilczka, który według relacji świadków został spalony żywcem po podpaleniu budynku. Część funkcjonariuszy została uprowadzona przez napastników do lasu. Wśród nich wymienia się Stanisława Kalinowskiego oraz Jana Rożyłę. Pozostali milicjanci, w tym m.in. Józef Monikowski, Tadeusz Wilusz, Tadeusz Atalski, Edward Grzegorzak, Aleksander Paszkowski, Kazimierz Michałkiewicz, Stefan Pencarski, Mikołaj Notter, Tadeusz Kruk, Franciszek Kalinowski i Józef Konopelski, zdołali wycofać się z płonącej miejscowości i schronili się na posterunku MO w pobliskiej Ropience. Po zdobyciu posterunku oddziały UPA przystąpiły do niszczenia zabudowy wsi. Spalono budynek milicji, pocztę, szkołę oraz liczne gospodarstwa należące do polskich mieszkańców. Napastnicy zdobyli także broń palną, znaczną ilość amunicji oraz archiwum posterunku MO.
Liczba ofiar wydarzeń w Wojtkowej pozostaje przedmiotem sporów. Według ustaleń podczas napadu zginęło około 15 milicjantów oraz około 20 polskich cywilów. Z kolei Witold Garbarczyk w swoich wspomnieniach podawał liczbę 35 zabitych Polaków, w tym 5 milicjantów. W części opracowań ukraińskich wskazuje się natomiast, że śmierć poniosło 12 milicjantów, dwóch zostało uprowadzonych, a dodatkowo zamordowano 7 polskich mieszkańców wsi. Istnieją również przesłanki wskazujące, że część członków miejscowego posterunku milicji mogła być powiązana z konspiracyjnymi strukturami Zgrupowania Armii Krajowej „Warta”. W takim przypadku posterunek w Wojtkowej stanowiłby nie tylko element aparatu bezpieczeństwa nowej władzy, lecz także punkt o znaczeniu dla podziemia niepodległościowego, co mogło dodatkowo zwiększać jego znaczenie strategiczne dla oddziałów UPA.
Relacje świadków podkreślają dramatyczny przebieg wydarzeń oraz skalę zniszczeń. Według jednej z relacji, spisanej przez siostrę zakonną mieszkającą w sąsiedniej miejscowości, napastnicy rabowali mienie mieszkańców, podpalali zabudowania i strzelali do uciekającej ludności. Do świtu spłonęła większość polskich domów w Wojtkowej, a drogi wokół wsi były pełne zabitych i rannych. Ocalała ludność cywilna, pozbawiona dobytku i schronienia, uciekła do pobliskich miejscowości, m.in. do Ropienki, Sanoka oraz Nowosielec

Dziś, mimo upływu lat, o takich wydarzeniach nie mówi się chętnie. Historia Wojtkowej jest częścią dziejów tej ziemi i naszej narodowej pamięci — a pamięć o ludzkiej tragedii nie powinna podlegać ani modzie, ani politycznym okolicznościom