Kościół w Lutowiskach: Krwawa niedziela i obrona z 1944

 

Lutowiska – wiekowa osada z przebogatą historią

Dziś Lutowiska są miejscem, skąd można wyruszyć na najpiękniejsze bieszczadzkie szlaki. W wielu książkach znaleźć można informacje o dawnych dziejach wsi, jednak istnieje rozdział, którego nikt nie chce zapisać  biała karta, która miała zostać zapomniana.

Tu, jak w innych bieszczadzkich miejscowościach, katolicy obchodzili Boże Narodzenie, a wyznawcy greckokatoliccy dwa tygodnie później korzystali z pięknie ustrojonych choinek i wzajemnie zapraszali się na „swoje” święta. W codziennym życiu spotykały się polsko-ukraińskie małżeństwa, w których córka przyjmowała wiarę matki, a syn wybierał obrządek wschodni wyznania ojca  lub odwrotnie. Życie płynęło spokojnie i wolno, w rytmie pór roku, pośród pięknych krajobrazów, i nic nie zapowiadało kresu tej arkadii. Wyjątkowy, wydawałoby się trwały eksperyment Europy wielu kultur  polskiej, żydowskiej, ormiańskiej, ukraińskiej, czeskiej  nagle przestał istnieć. Pragnienie „wolnej Ukrainy”, podsycane niebezpieczną nacjonalistyczną retoryką, doprowadziło do masowych mordów. Ukraińscy nacjonaliści działali systematycznie i metodycznie, posługując się nawet kalendarzem liturgicznym  najczęściej atakując bezbronne kobiety i dzieci podczas niedzielnego nabożeństwa.

Miejscowy kościół, dziś obiekt zainteresowania miłośników fotografii, z pozoru niczym się nie wyróżnia, jednak jego mury noszą ślady po pociskach. Czy są one pamiątką po I wojnie światowej, gdy Otryt był „wzgórzem umarłych”, a dziesiątki kilometrów okopów krwawiły od walk carskich armii? A może przypominają o wydarzeniach znacznie późniejszych? W marcową niedzielę 1944 roku, gdy Polacy zgromadzili się w kościele na nabożeństwie, Ukraińcy wrzucili do środka granaty. Piętnaście osób zginęło na miejscu, a krew niewinnych zabarwiła posadzkę świątyni. Rozległy się krzyki i jęki  msza pozostała niedokończona. Ilu zostało rannych i ilu pozostało kalekami – tego nigdy się nie dowiemy, a instytucje, które mogłyby udzielić informacji, kategorycznie odmawiały.

W kwietniu zamordowany został miejscowy polski lekarz, wywabiony podstępem pod pretekstem pomocy ciężko choremu. Za kilka dni jego ciało odnaleźli mieszkańcy. W maju porwana i zamordowana została żona miejscowego leśniczego. Zbrodnie mnożyły się w zastraszającym tempie.

Tak wspomina tamte dni jedna z mieszkanek, Jadwiga Sklepkiewicz:

„Kilka dni później zostali zamordowani Tadeusz Warchał i Kozłowski (nie pamiętam imienia). Obaj bardzo młodzi, związani drutem kolczastym, pokłuci bagnetami. Wszyscy Polacy z Lutowisk przyszli na pogrzeb. Gdy młody Warchał leżał na katafalku, matka co chwila go rozbierała, pokazując siedem kłutych ran. Chłopcy z Lutowisk nieśli trumny kolegów, a potem pomagali je spuszczać do grobu. Był czerwiec, ale wyjątkowo zimny. Mój brat miał czapkę, która wpadła do grobu. Wszyscy na cmentarzu za głowy się złapali – to bardzo zły znak. Dwa dni później, kiedy byłam w pracy, ktoś przez zamknięte drzwi powiedział po ukraińsku, żeby brat uciekał. Uciekł, ale przeznaczenie go dopadło…”

Polacy postanowili schronić się w murach kościoła na noc. Zdobyli karabin maszynowy, który umieścili na wieży świątyni, a drzwi barykadowali sprzętami gospodarstwa domowego. W lipcową noc nastąpił pierwszy szturm Ukraińców, który udało się odeprzeć. Po kilku dniach atak powtórzono  i znów obrońcom udało się przetrwać. Wcześniej wymordowano rodzinę Raszowskich z sześciorgiem dzieci, trzech synów u Góralewskich, Federeszczaka, dwóch braci Samborskich z żonami i dziećmi utopiono w studni. Rodziny Kurowskich i Zółkowskich również spotkała straszna śmierć. Pozostali przy życiu Polacy w popłochu opuszczali Lutowiska.

Do czego dążyli ludobójcy  dziś jest faktem. Pamięć o ofiarach została zatarta. Przez kilka miesięcy z uporem szukałem materiałów, aż udało się odtworzyć fragment tej historii, która miała zostać zapomniana. Dziś, odwiedzając Lutowiska, obok kościoła można zobaczyć kamienny obelisk przypominający o tych, którzy zostali zamordowani przez zbrodnicze formacje OUN-UPA. Zapalcie znicz, oddajcie hołd synom i córkom tej ziemi  ich winą było jedynie to, że byli Polakami. Niech pamięć o nich trwa. Słowa wyryte na przykościelnym obelisku niech będą mottem dla kolejnych pokoleń:

„Jeśli zapomnę o Nich – ty Boże na niebie zapomnij o mnie!”
Adam Mickiewicz

Wspomnienia opublikowane w tekście Pani Jadwigi Sklepkiewicz ukazały się w „Gazecie Wyborczej” 29 sierpnia 2001 roku w artykule Jacka Hugo-Badera.