Mord w Baligrodzie 1944

Tablica, która została umieszczona na kościele w Baligrodzie, upamiętnia jednego z niewielu księży grekokatolickich, którzy mieli odwagę przeciwstawić się indoktrynacji banderowskiej. Przeciętnemu Kowalskiemu niewiele powie wpis umieszczony na płycie. Dzień 6 sierpnia na zawsze pozostanie w pamięci tych, co przeżyli. Niech pozostanie i w naszej pamięci.

Niemcy opuścili Baligród 3 sierpnia, uciekając przed Armią Czerwoną. Po ich wyjściu wśród Polaków zapanowała panika – dotarły do nich wieści o planowanym napadzie. Delegacja polska udała się więc do sztabu UPA w Stężnicy, deklarując chęć dobrowolnego opuszczenia miasteczka. Dowództwo UPA zapewniło, że Polakom nic nie grozi i w miasteczku mają pozostać. Podstęp Ukraińcom udał się, jak wcześniej w podobnych przypadkach na Wołyniu. Polacy zostali.

Dowódca kurenia UPA, Wołodymyr Szczygielski „Burłaka”, będąc wcześniej zastępcą komendanta posterunku policji ukraińskiej w Baligrodzie, miał dobre rozeznanie środowiska polskiego. Wszyscy „ważniejsi” Polacy znaleźli się na liście proskrypcyjnej, którą posługiwało się UPA, dokonując masowego mordu w dniu 6 sierpnia.

Gdy ludność była zgromadzona na niedzielnej mszy porannej w kościele, miasteczko zostało szczelnie otoczone przez oddziały UPA. Gdy msza dobiegła końca i ludzie zaczęli wychodzić na dziedziniec, trafili… prosto pod wycelowane w nich lufy automatów. Ci, którzy rzucili się do ucieczki, ginęli tuż przy murze otaczającym świątynię. Napastnicy zaczęli ustawiać mężczyzn pod kościołem. Gdy zobaczyli, co ich czeka, przestali wychodzić z wnętrza. W tym czasie na progu kościoła pojawił się ksiądz greckokatolicki, zabronił banderowcom wejścia do świątyni. Odstąpili od ataku, zabierając ze sobą wcześniej pojmanych mężczyzn. Następne ofiary dopadli już w domach.

Przebieg mordu opisuje w szkolnej kronice p. Maria Makowska. Ciała pomordowanych rozrzucone były po całej miejscowości. Pogrzeb pomordowanych odbył się 8 sierpnia; doły, nie groby, kopały żony i dzieci. Gdyby nie zbliżający się oddział żołnierzy słowackich i stanowcza, bohaterska postawa ukraińskiego księdza, lista ofiar byłaby dużo większa.

Na koniec zacytuję jeszcze fragment korespondencji, którą otrzymałem:

„Podczas napadu UPA na Baligród w sierpniu 1944 roku była przygotowana lista ważniejszych Polaków do zabicia. Zginęli również bracia mojej św. pamięci sąsiadki. Jej najmłodszy brat cudem ocalał, chowając się pod drewniane łóżko. Miał wtedy tylko 8 lat. Z jego przekazu dowiedziano się, jak zginęli. Władysław, 20-letni, zginął od strzału w tył głowy. Stanisław miał tylko 18 lat; postrzelony konał prawie pół godziny. Z bólu wybił brodą dziurę w ziemi. Byli tylko zwyczajnymi chłopakami. Nie zajmowali się polityką. Nikt z ich rodziny nie pełnił żadnych ważnych funkcji na wsi. Oni zginęli dlatego, że UPA bała się, że wstąpią do milicji i będą bronić wsi.

Po 20 kilku latach od mordu do siostry pomordowanych przyszedł list, w którym zawiadomiono, że jeden z nich zmarł rzekomo w USA. Ona była tym zszokowana. Osobiście z matką i ocalałym bratem wykopała grób dla braci i ich pochowała. Po mordzie upowcy rewidowali ciała i zabierali dokumenty ofiar. Na ich papierach uciekli do Stanów.

Jeszcze teraz jest wielu, którym prawda o mordzie kole w oczy. Ze strony św. pamięci teścia podczas tego mordu zginął młody chłopak. Szedł z przysiółka Podgłębokie do kościoła w Baligrodzie z kolegą i dwoma dziewczynami Ukrainkami. One szły do cerkwi. Nie wiedzieli jeszcze, co się działo w Baligrodzie. Słyszeli tylko strzały i krzyki ludzi.

Gdy dochodzili już do wsi, natknęli się na upowców. Ci pytali, dokąd idą. Jeden z nich stwierdził, że do cerkwi z dziewczynami idzie, a krewny teścia – że do kościoła. Tamtych wolno puścili. Jego zapytali, czy wie, co w Baligrodzie się wydarzyło. On stwierdził, że o niczym nie wie. Wtedy zapytali go, co by zrobił z Ukraińcem. On, nie wiedząc, że są z UPA, stwierdził, że z Ukraińca by do piekła posłał.

Przed śmiercią był okrutnie torturowany i zdarto mu skórę z pleców. Przekaz ten opowiedziała stara Ukrainka, która nie sprzyjała UPA, a była naocznym świadkiem tego wydarzenia.