 |
Przeprowadzona wiosną i latem 1947 roku ,, Akcja Wisła,, do dziś wywołuje skrajne emocje. Jedni widzą w niej wyłącznie akt represji wobec mniejszości ukraińskiej, inni – konieczną operację wojskową, która zakończyła krwawą wojnę toczącą się przez lata na południowo-wschodnich krańcach Polski. Rzeczywistość była jednak bardziej złożona.
Przesiedlenie ludności bojkowskiej, łemkowskiej i mieszanej z terenów objętych działalnością UPA na tzw. Ziemie Odzyskane było bolesne. Wielu z tych ludzi nigdy nie wróciło już w rodzinne strony. Ale przesiedlenia te miały swój konkretny cel: zlikwidowanie zaplecza dla Ukraińskiej Powstańczej Armii. I były skuteczne. Przerwały spiralę mordów, odwetów i pacyfikacji, które pustoszyły wsie i miasteczka, w których sąsiad mordował sąsiada.
W cieniu tej historii pozostaje postać Ostapa Stecy generała Wojska Polskiego, Ukraińca z krwi i kości, urodzonego w 1899 roku w Komańczy. Niewielu dziś pamięta to nazwisko. A jeszcze mniej osób wie, że to właśnie on był jednym z głównych współtwórców ,,Operacji Wisła” jednej z najbardziej kontrowersyjnych, ale i najskuteczniejszych odpowiedzi państwa polskiego na terror UPA. Nie był człowiekiem z zewnątrz. Znał doskonale ukraiński etos, język, historię i mentalność. Zaczynał jako żołnierz Ukraińskich Strzelców Siczowych, walczył przeciwko Polsce w latach 1918–1919 w szeregach Ukraińskiej Armii Halickiej. Potem dołączył do Czerwonej Armii, a w 1944 roku został oddelegowany do Ludowego Wojska Polskiego jako szef sztabu 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki. W 1944 roku UPA zamordowała jego siostrę. Steca wiedział, że z UPA nie da się wygrać wyłącznie militarnie. Doskonale rozumiał, jak funkcjonuje teren. W każdej wsi działały SKW – Samoobronni Kuszczowi Widdiły oddziały samoobrony podporządkowane UPA. To one tworzyły strukturę, która była kręgosłupem podziemia: zbierały informacje, ukrywały ludzi, dostarczały broń i żywność, pomagały w ucieczkach i mordach. Wieś po wsi, zagroda po zagrodzie tkanka cywilna była spleciona z siatką podziemia. UPA nie mogłaby przetrwać bez tego zaplecza.
To właśnie Ostap Steca jako autor analiz i raportów w Sztabie Generalnym WP wskazywał, że tylko radykalne odcięcie tej sieci może zakończyć terror. Jako Ukrainiec wiedział też, że ,,Operacja Wisła” uratuje życie wielu jego rodakom chłopom, którzy nie oddali kontyngentów, przez co byli skazywani na śmierć, albo których UPA chciała siłą wcielić w swoje szeregi . Tysiące z nich ocalały właśnie dlatego, że zostali przesiedleni. Przesiedleni ale żywi. Po wojnie Steca pracował jako szef Oddziału Operacyjnego Sztabu Generalnego, a następnie jako zastępca komendanta Akademii Sztabu Generalnego WP. W 1956 roku wyjechał do ZSRR, gdzie zmarł jako generał major w stanie spoczynku. Nazwiska Ostapa Stecy próżno dziś szukać we współczesnej literaturze czy publikacjach dotyczących wysiedleń. Przemilczany, zapomniany jakby jego ukraińskie pochodzenie i rola w ,,Operacji Wisła” nie pasowały do żadnej z obowiązujących narracji.
Przesiedleni mogli mimo bólu i rozłąki dalej żyć, zakładać rodziny, budować nowe domy. Tego przywileju nie miały tysiące pomordowanych spalonych żywcem, rozstrzelanych, porąbanych siekierami. To ich milczenie powinno dziś najgłośniej wybrzmieć w każdej debacie o tamtych czasach. Pamięć nie może być wybiórcza.
Na zdjęciu. Członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii zatrzymani przez żołnierzy w rejonie Sanoka. Fot. z zasobu IPN
Komentarze
Prześlij komentarz